Skip to main content

TOEAINA: Tele tupe a le malo o lo o alu le aoga

Na fa’ailoa e le Faipule mai Manu’a, afioga Toeaina Faufano Autele i sui o le Komiti Saili Tupe a le malo, lea o lo o galulue e saili auala eseese e maua ai alaga tupe fa’aopoopo mo le malo, e tele naua tupe a le malo o lo o maua ae o lo o fa’aalu le aoga.

 

Sa ia fa’atepa le Komiti Saili Tupe a le malo i tausaga e tele ua mavae ina ua fa’atoa ia ulufale atu i le Fono Faitulafono, a o i ai le lafoga o oloa na fa’atula’i e le faigamalo i lena vaitaimi. Ae ona o ni isi o tulaga fa’aletonu e pei ona tula’i mai, na mafua ai ona toe taofia lea lafoga, ae sa molimauina lava tulaga manuia o le faigamalo i lena vaitau.

 

Na fa’ailoa atili e Toeaina i le Komiti Saili Tupe a le malo e fa’apea, o le latou tiute o le sailiili lea o alaga tupe e manuia ai le malo, ae i lona taofi, e i ai vaega taua e tatau i le malo ona silasila toto’a i ai.

 

“I lo’u talitonuga i tulaga o faigamalo ma le tamaoaiga, e moni ai le upu ua masani ai le to’atele, afai e le o ta’e, aua le faia fua. O le uiga o la’u fa’amatalaga, e i ai lo’u taofi o lo o tulaga lelei lava tupe a le malo o lo o maua mai, ae mafua ona tula’i mai le mana’omia o tupe, ona e i ai vaega e tatau ona fa’aleleia. Afai la e le tapunia e le malo le mama o lo o tafe i ai tupe ia, e tupu pea lava le manaoga mo ni isi tupe fa’aopoopo,” o le saunoaga lea a Toeaina.

 

“E i ai lo’u talitonuga e to’atele naua tagata faigaluega a le malo e na o le ta’i 4 itula o lo o galulue ai, ae o lo o fa’aopoopo pea a latou livi tausaga. Ou te taofi fo’i e le tatau ona aveesea le lafoga o totogi e 2%, ae fa’atumau pea ina ia fesoasoani ai i tupe maua a le malo.”

 

“Silasila i le Ofisa o Mataupu Tau Samoa, e le o se galuega a tagata totogi lafoga le totogi o Pulenu’u. E malamalama uma lava tatou e ese lava le Faigamalo Fa’alotoifale ese le Faigamalo Fa’asetete. Afai lava e mana’o se afioaga e fa’a 2 a latou pulenu’u, o le latou faitalia lena, ae saili fo’i e latou tupe e totogi ai pulenu’u. Tele naua galuega a Pulenu’u ua fai e le malo, e pei o le tigaina o tagata faigaluega a le malo e fa’amama tafatafa o le alatele ma afioaga i taimi faigaluega a le malo, ae o lo o nofonofo Pulenu’u. I lo’u taofi, e tasi lava le tagata o le Ofisa o Mataupu Tau Samoa e tatau ona totogi e le malo, e na o le Failautusi.”

 

O le iloiloga a le Komiti o le Paketi ma le Tupe Fa’asoasoa a le maota o sui i le vaiaso nei, na mafai ai ona oo atu sui o le Komiti Saili Tupe a le malo e molimau i le lafoga o oloa e 7%.

 

I le iloiloga atoa, na atagia mai ai le eseese uma o taofi fa’aalia o afioga i Faipule e fa’atatau i lenei tulafono.

 

O ni isi o i latou sa lagolagoina le tatau lea ona fa’aee le lafoga o oloa e 7% i le atunu’u, ina ia mafai ai ona tali atu i le manaoga tau tupe o lo o fetaia’i ma le malo, ae o isi o lo o atugalu o latou taofi i le tulaga pagatia o le a oo i ai le atunu’u lautele, ona o le maualuga tele o le lafoga ua fuafua le malo e fa’aee.

 

Na fesili le afioga i le Fofoga Fetalai, tofa Savali Talavou Ale, ma le afioga i le ali’i faipule ia Veevalu Meauta Lauoti Mageo i le Komiti Saili tupe a le malo, pe i ai se fa’aletonu pe a sui e le maota o sui pasene o le lafoga, ina ia tuutuu mai ai i lalo, ae fa’atumau pea lafoga i luga o le uafu ina ia fesoasoani ai i tupe maua a le malo.

 

O atugaluga e pei ona saunoa Savali, ina nei aveese uma le lafoga i luga o le uafu, ae tula’i mai se fa’aletonu i le lafoga o le tau o oloa ma a’afia ai tupe maua a le malo, ona sili ai loa lea ona matuia le tulaga e tula’i mai i le lumana’i.

 

Ae na saunoa Mageo e fa’apea, o lona popolega o lo o i ai, ina nei pasia le lafoga o oloa e 7%, a o lea fo’i o lo o i ai pea le lafoga i luga o le uafu e 5%, ona maualuga lea o le lafoga e totogi e tagata i le tausaga fou pe a pasia ma fa’amalosia lenei tulafono.

 

O le finagalo fo’i lea o le afioga ia Amituana’i na fa’aali, afai ae pasia le lafoga e 7%, ae o lo o i ai pea le lafoga e 5% i luga o le uafu, o le a totogi e tagata le lafoga e 12%.

 

Ae na saunoa le Teutupe a le malo, o le isi fo’i lea totino o le Komiti Saili Tupe, Ueligitone Tonumaipe’a e fa’apea, na iloilo toto’a uma e le Komiti le maualuga o le pasene e tatau ona i ai le lafoga o oloa, ma fa’amautuina ai loa le 7%, ina ia mafai ai ona maua le tupe e $10 miliona i le masina o lo o naunau le malo e maua, e fa’atino ai ana galuega fai.

 

O tausaga uma lava e pei ona saunoa le Teutupe, e le ausia ai lava e le malo tupe lotoifale e fa’atino ai lana tautua i le atunu’u.

 

Na fesili Mageo i le Komiti Saili Tupe pe latou te le i silasila lava i isi ituaiga lafoga e ono mafai ai ona fesoasoani i le malo, ae na tali le Teutupe, e tele ituaiga lafoga sa latou vaavaai ma iloilo, peita’i o le lafoga sili lava lea ona lelei ma faigofie mo Amerika Samoa.

 

Saunoa Faimealelei Anthony Fu’e Allen e fa’apea, e tatau i le maota ona silasila toto’a i le tagi mai fo’i a le aufai pisinisi, i le tulaga fa’aletonu o le a o o i ai a latou taumafaiga ona o le tele o lafoga ua fuafua le malo e fa’ae’e.

 

Ae na saunoa Vaetasi Tuumolimoli Saena Moliga e fa’apea, afai ae sui e le Fono pasene o le lafoga e pei ona fuafuaina e le malo, o le a le maua e le malo le tupe o lo o fa’amoemoe e fa’atupe ai ana auaunaga, ma tula’i mai ai se tulaga pagatia i le malo ma le atunu’u atoa.

 

Na fesili le afioga i le Sui Fofoga Fetalai ia Fetui Fetu Jr i le Komiti, pe le mafai ona faia se lafoga e 25% mo tagata faigaluega, nai lo le fa’ae’e o nei mau lafoga, ua mamafa ma ua taugata tele mo le atunu’u, ae na saunoa Iulogologo J. Pereira e fa’apea, e taugofie atu ai lava le lafoga o oloa nai lo le faia o se isi lava lafoga.

Comments

Sorted by Best
Loading comments

Comments are powered by Disqus. By commenting, you agree to their privacy policy.

Powered by Disqus

More from Le Lali

View all