TALA I VAIFANUA

Pago Pago, AMERIKA SAMOA

RALPH HAMILTON JR. - FAIAOGA PISIKOA FA’AFO’I ATA O SAMOA VAITAUSAGA 1970

Ralph Hamilton Jr o se alii talavou na ulufale atu i Samoa ona o le galuega a ona matua ua talia mai e avea ma faia’oga. O lona tama sa avea ma faia’oga i le Technical Training Institute i Samoa i le tomai tau Palama ma sa ia aoaoina le to’atele o fanau ua fa’alagolago nei i ai le malo o Samoa i lea fo’i faiva.

Peita’i o lona faletua Jane Hamilton, sa avea lea ma faia’oga i le Kolisi o Samoa mo le gagana Fa’a-peretania. O le vaitau sa i ai i latou i Samoa e tolu lava tausaga, mai le tausaga e 1970 i le tausaga e 1973, ma sa fa’ai’u ai a’oga a le tama o Ralph i le vasega Upper 5 Science i lona tausaga lona lua, ae fa’aiu i le TTI mo lona tausaga mulimuli ona fa’ato’a toe taliu ai lea i Hawaii, ae ua atoa le 18 o ona tausaga.

O le sao o Ralth i Amerika Samoa ma Samoa o ana ata uma sa fa’aputuina e ona matua mai nei tausaga e tolu sa latou alaala ma galulue ai i Samoa, o se mea lea ua ia fa’alauiloa maia i le “Golden Years of Samoa” i luga o le facebook.

Ina ua fesoota’i atu ia Ralph mo lenei tala ina ia manatua pea ona tulaga a’ao ma lana fo’i tautua sa fa’auia mai nei i ala o feso’ota’iga ina ia toe maimoaina o tagata Samoa uma, sa ia faailoa mai, “Ou te masalo o lo’u avea ai ma tagata Polenisia o se taimi sili lea ona ou fiafia ai, aua na atoa ai iina lo’u 18 tausaga. Sa ou fiafia ma o lo’o ou manatuaina pea uma lava a’u uo mamae, e le galo i latou ma o latou igoa. O se mea e ofo ai, o a’u uo lava na ua matou toe feso’ota’i nei i luga o nei feso’ota’iga. O le to’atele fo’i o fanau sa a’oa’oina e lo’u tina ma lo’u tama.” 

Sa avea o ia ma faipisinisi mo le 45 tausaga o lona olaga, o lana galuega o le Fau Meafale ma ua mae’a tausia lelei ai lona aiga. Na fa’aipoipo o ia ma avea ma tama mo le to’atolu o ona atalii, ma tama matua mo le toafitu o le fanau a fanau. Peita’i ua toe tete’a ma le tina o si ana fanau, ae ua mafuta ma le isi ana uo mamae mo le 24 tausaga o lona soifua.

I le taimi nei e matele ina faaaoga tatau e ia lona taimi e toe fausia lelei lana ta’avale o le ituaiga o le “Pinto” o le Chevy ma o loo avea o ia ma Ili Pu o le Euphoium i le fa’aili o lo’o tata i le latou taulaga. O lana lea mea fa’aili sa ia taina ai le pese sili ona me’eme’e ma mimita ai tagata Samoa, “Lo Ta Nuu” pe a fa’alogo ai. I le taimi nei e te le mautinoa pe ua mafai e i tatou uma ona matau nota o lea pese, ae sa ia taina mai lea pese ma fa’asalalau mai i sootaga o le Facebook “Golden Years of Samoa.”

Ua to’atele ua fa’afetaia o ia mo lea vii o le atunuu o lo’o ia toe fia fo’i mai i ai, e matauina e ia mea uma sa latou faia i Vaivase, mai le fale sa latou nofoia mo le galuega a ona matua fa’atasi ai ma lona tuafafine e to’atasi.

E tusa ai ma nisi o fa’amatalaga ua fa’auia mai e i latou sa a’o’oga ia Mrs Hamilton, sa fa’ailoa ai, “O le galuega a lou tina ua mafua ai ona mafaia ona tautala ma tusitusi lelei i le gagana peretania, ma o se mafuaga ua mafai ai ona faigaluega i tiute ma faiva sa tautua ai i Ausetalia, Niu Sila ma Samoa fo’i, lea ua fa’aiu ai le tautua o se Pule o le Aufaigaluega a le Faletupe o Atina’e o Samoa. E taua le la’ua tautua, sa matua fa’aaogaina lelei e le fanau sa la’ua a’oa’oina lelei. Fa’afetai Ralph mo tausaga sa tatou mafuta ai, ua le galo ia te oe le vii o Samoa, ua fa’alologo i ai ma ua mitamita ai. E le galo le galuega taua o le aoaoina o i matou uma i atumotu.”

O lo ua mae’a ona maliliu matua o Ralph Jr, ae ua fa’aauau pea ona aoga la’ua galuega i le atina’e o le malo o Samoa ma ua i ai fo’i lenei tusitala, o se tasi o ana tama fanau sa a’oa’oina e Mrs Hamilton i lana gagana peretania.

O se mea e le galo ia Ralph Hamilton Jr. o lona tu’ua to’atasi ai o le latou aiga ae toe fo’i i Hawaii, ina ua atoa lona 18 tausaga ma ua fa’au’u mai le TTI, “Ua ou tu ma va’ai atu i le tele o le malaeva’alele, ua oo mai ia te a’u le lagona, ua ou tu’ua lo’u aiga ae sau i lenei mea e leai ma se isi ou te iloa, ae le lauiti e lautele ma faigata. Sa ou lagona ai le lagona o alo uma o Samoa o lo ua fa’ato’a tu’ua latou aiga. Sa ou tu fo’i i se’evae o le sau mai le parataiso, i le lalolagi tele na’ua.”

TOE FOI MALAGA HAWAIIAN AIR - TAUNUU & TUVA’A ESE I LE PO

O le malaga a le Hawaiian Airlines i le po anapo - le malaga togipau o le Medicaid ua toe fo’i ai malaga a le va’alele i le taunu’u i le po ma tu’uvaaese i le po, e pei ona i ai muamua i le va o Honolulu ma Amerika Samoa. 

Fa’ailoa e le pulesili o le Hawaiian Airlines i le territori, le susuga ia Tuli Fruean, “Ua limiti lava le taimi ua fa’atulaga mo galuega uma i le malaeva’alele ae toe tu’ua mai e le va’alele le tatou malae fa’avaomalo i Tafuna. E tatau lava ona mae’a lelei uma gaoioiga a le aufaigaluega e fa’aulua maia ma tautua pasese o so’o se malaga ina ia leai se faaletonu e toe tu’ua ai e le va’alele le tatou atunuu. Ua na’o le 2 itula ua fa’aagaaga mo galuega uma lava a le aufaigaluega ae masii ese mai loa ma le va’alele”.

“Ua fa’atulaga lava na’o le 3 - 45 minute e kilia ai soo se malaga, e le toe umi o fa’atalitalia tagata malaga uma,” o se tala lea Fruean.

O le tulaga ua na’o pasese faimalaga lava ua talia i le malaeva’alele, ua fa’ailoa mai ua atili ona fesoasoani tele lea i le latou fa’amoemoe ia vave ona fa’amae’a siakiga o pasese malaga. O lona fa’amoemoe ua fa’ailoa mai, “E lelei pe a fa’aauau ai pea lea faiga, tusa pe tatala nei feoaiga i le va o Amerika Samoa ma isi atunuu uma.”

Ua fa’afetaia fo’i e ia le fa’ateleina o leoleo mo le malae va’alele, “Ua fa’afetaia le isi fa’aopoopoga o Leoleo Malaeva’alele, aua ua lava ma totoe ai le fa’amalosiga o tulafono e tatau ona usita’ia e tagata uma e malaga atu i le malaevaalele e fa’amavae ma latou pelega o malaga.”