Skip to main content

TALA I VAIFANUA

Pago Pago, AMERIKA SAMOA

 

FA’AAUAU SEMINA TAOFIOFI MA’I SUKA, TOTO MAUALUGA & ULAULA TAPA’A

 

Ua fa’aauau nei ona fa’atautaia fetufa’iga i auala o le a mafai ona gafatia e oe ona e soifua ma lou gasegase tumau ua e maua ai, ma e taumafai e inuma fuala’au ma vaila’au  e togafitia ai.

 

Ona o lo ua mae’a maua i tatou e to’atele i le ma’i suka, o lo ua naunau ai le DOH Tobacco Diabetes Coalition, na ia taga’i i le vasega o fanau talavou, ina ia tima’ia o latou mafaufau  i fautuaga aoga tele e mafai ai ona latou puipuia lo latou soifua laulelei e soifua ai e aunoa ma le a’afia i le ma’i suka, toto maualuga, ma tagofia fo’i le tapa’a oona.

 

O le tamaitai faiaoga na tapena mo le fetufa’iga o le Ma’i Suka ma le Toto Maualuga o Daphne Fale o le DOH Tobacco Diabetes Coalition. Ua ia fautuaina le tulaga o mea taumafa, a paleni le tele o le lau ‘aiga e tasi. Ia taumafai ia le inuma le mea inu suamalie, taofi mai le tagofia  o le apainu, ae inumia le vai auli.

O le tulaga o le so’ona taumafa i mea’ai e lololo ma fa’atelena atili le mamafa o le tno ona ua tele na’ua le pasene o le Kaponi.

 

O lo ua fautuaina ia fuafua le ‘aiga mamafa a le aiga i le ‘aiga o le Aoauli, ae fa’amama le aiga i le afiafif ma momoe ai i le po.  O le a le mafai ona maua lava se suiga tele i le vaaiga lautele o le fa’aitiitia o lou mamafa pe afai o le a leai se fa’amalositino.

 

O fa’amalositino lelei o le fealua’i solo e ta’alao le otaota i autafa o le fale ma lumafale o lou aiga i le taeao a’o le’i inumia lau ipu ti ma faia sau malu o le taeao. O le faia o galuega uma i lou aiga o le isi lea fa’amalositino aoga tele mo oe, ae afai ua e le mafai ona e pisi e faia au fe’au taua i lou aiga, ua iloga o le a le lava lea fa’amalositino mo oe le tina ma le tama ua amata ona fa’asolo matutua tausaga o le soifua.

 

O lona uiga, ua fautuaina ina ia fa’aaoga loa le zumba, ma siva i pese, e fa’aafu ai lona tino ma gaoioi ai le tino ia lava le gaoioi ma aoga ai mo lana taumafaiga e fa’aitiitia lona mamafa.

 

I le aoaoga ua fa’ailoa ai ituaiga ma’i suka e tolu ua a’afia ai nisi: O ituaiga ma’i suka numera muamua, e masani ona maua ai nisi ua le mafai ona latou malupuipuia lo latou soloa’i atu ma maua ai loa le ma’i suka, ae o le vaega lea o ituaiga suka, sa tatau ona fa’autagia fautuaga ia fa’aitiitia o le so’ona taumafa le paleni. E fa’aitiiti ‘aiga e taitasi, ma ia lava se fa’amalositino e fa’aafu ai ia toe fa’aaoga i ai le malosi lea e aoga i ai au ‘aiga ta’itasi ina ia fagaina  sela i le tino.

 

O le ituaiga suka lona lua o le ituaiga o tagata ua soifua mai lava ua mae’a maua i le ma’i suka, ma ua leai se isi fuafuaga e te mafaia ona faia, e ao ina e soifua lava ma lou ma’i suka. O le tele o fautuaga ina ia tausia lelei ma fa’alogo i loi i lou tino, aua le so’ona taumafa i mea’ai e atili ai ona maualuga atili le suka o lou tino. 

 

O le ituaiga lona tolu o le ma’i suka e maua ai le tina ma’itaga, ae sa le ma’i suka i le taimi a’o le’i ma’itaga. A uma fo’i le ma’itaga ua ola le pepe, ua toe fo’i lava i le  tulaga ua le toe ma’i suka, peita’i e le o toe mamao le olaga o lea tina ma le ma’i suka pe a oo ina matua teisi ane le olaga.

 

O le isi pepe na fanau mai a’o suka le tina, e tauau fo’i ina ma’i suka o ia e afua mai i le taimi ua fanau mai ai, pe maua fo’i i lea gasegase a’o fa’asolo atu ina matutua ma avea ma talavou i latou. O nisi ua manuia lava ma le ma’i suka i le olaga talavou atoa, ae fa’ato’a maua e ma’i suka pe a tino matutua.

 

TAOFIA SE TAMA MATUA - FAIGATA FA’ATO’ATO’A LE ITA AAFIA 

 

Ua faia le fa’aiuga a le  Matagaluega o Leoleo, le matagaluega o le soifua Maloloina fa’apea ma le matagaluega o Alamanuia mo Tagata Lautele (DHSS) ina ia taofia se tasi o Tama Matua mai le toe mafuta tele i lana fanau ma le aiga o lona afafine i Olosega.

 

“Ua matauina le faigata ona taofiofi lona ita tele pe alai ae lehi se sikaleti. Ua ia fa’aleagaina a le tele o matou mea toton. O le aso la lenei ua matua talepe lava le matou pusa’aisa e tu’u ai le sapalai o mea’ai fulisa aua le tausiga o le matou aiga,” o se tala lea a le to’alua o le afafine o le tama matua. 

 

I le tausaga ua te’a, sa maumau ai le soifua o le atalii pito i la’ititi o lenei tama. Sa pule o ia i le soifua.

 

“Pe a toe tepa i le tuana’i o le aiga lea, na tuua lava e le tina ma se si vaega o le fanau ae le’i leva ona toe  e taliu mai le aiga atoa mai Amerika, lea sa soifua a’e ai le fanau uma lava. Ona o le saua lava lea o le tama matua i le tina ma le fanau, na tula’i ai le tina ma ave le to’afa o le fanau ma tu’ua loa le mafutaga. Lea ua totoe nei na’o le teine ma si ona to’alua ma le la’ua fanau ua to’atolu tama le mafutaga i le aiga. O lo’o i Tutuila le isi atalii matua, ua le toe fia fo’i mai i Manu’a. Ua oo lava na maliu lona atalii, le toe feiloai ma le uso.”

 

Lea ua tumu le fua, ua manatu le afafine ma le to’alua, “Tau ia ina avatua si o matou tama se’i saili togafitiga. O mea uma matou te taumafai e fa’aleleia i le mafutaga fa’alea’iga, e toe va’aia lava le malepe atu mai le va’aiga i le matou lotoifale. Tuu ia la meatotino o mea e mafai ona maua, e ui ina sa tele se seleni sa fa’aalu ai, ae o le fa’anaunauga, a maua se mafaufau lelei o le tama, a matou toe mafuta a’e mulimuli ae ua maua e ia se fesoasoani i lona mafaufau mai foma’i ma  tautua eseese ua fa’aagaaga mo le mamalu o e ua a’afia o latou mafaufau ona o omiga fa’apenei.”

 

O se tala mai a si fanau, “Ua faigata lava ona tuua atu le tama ona o le alofa i matua. O le ala fo’i lea o le nofomau ai i le aiga, ona o le lagona e fia tausi ia te ia.  Ua tatou malamalama uma lava  upu o le Tusi Pa’ia ‘Ia e ava i lou tama ma lou tina…’ o le tulafono lima a le Atua, peitai ua faifai tetele mai le fa’afitauli, talu fo’i ona to’esea le tuagane, ua le mafai ona fa’atiitia le maitaita o le tama, ae ua faapologa atu a ma lagona o i ma’ua latou ina ia maua le sikaleti ma le fagu.”

 

Ua talanoa mai le vasega o le fomai o lo’o nofo ma va’aia gasegase i le Faleluanuu, “O le toeaina lenei, a talanoa ma e lelei lava, e matua leai lava se fa’aletonu tau le maafufau ua va’aia  i le taimi e talanoa mai ai. Ua iloga mai o lona ita e mafua ai ona ia faia nei aga e fa’amata’u ai le fanau i lona aiga.”

 

Ona ua feutaga’i atili sui iloga nei o tautua eseese uma i le Faleluanuu, ua faia ai le fa’aiuga, “Ua le toe agava’a ona nonofo fa’atasi le fanau lenei ma le tama matua, pe afai o le a le va’aia ma sailia e le tama se togafitiga o lona to’atama’i e le mafai ona taofiofi.”

 

TAUTUA ESEESE SOIFUAGA - OFU MA OLOSEGA I MANU’A

 

Talu mai ona amata le pulega fou o le tatou faigamalo ua tula’i nei, e oo atu le i fa’aiuga o Ianuari 2021 e le’i faia se filifiliga o ni sui atofa e pulea ma va’ava’aia atoa le aufaigaluega i Manu’a. O le tofiga sa i ai, le susuga Puletasi, e le’i fa’atasi atu fo’i i le Faleluanuu mai le amataga o le tausaga, ae sa matauina o lo’o fa’agasolo galuega a le aufaigaluega a le malo ma o lo’o tatala lava le latou faletele EOB a le malo i aso ta’itasi.

 

O lea fale tele o lo’o aofia ai latou matagaluega ta’itasi ua oo lava i le matagaluega o le puipuiga o le Saogalemu Lautele.  E to’alua tamaitai Leoleo o lo’o galulue ai, e tasi fo’i le ta’avale pikiapu o le ituaiga fou o le 2020 o lo’o ua fa’aaogaina e i la’ua.

 

Peita’i o lo’o i ai galuega lipea o lo’o mana’omia o lea ta’avale, e ono le saogalemu ai nei tamatai malu o le Malo mo le fa’atinoga o la’ua tiute pe a oo lava na mana’omia. Manatu o le a tatau ona auna mai i Tutuila ina ia lipea ia lelei, ma siakia le afi ia agava’a ai mo le galuega puipuimalu o le soifua o le atunuu i le Faleluanuu.

 

Sa i ai se sologa na a’afia ai feoa’iga i le alatele, talu mai le aso Lulu Ianuari 27, 2021 na solo ai ae fa’ato’a toe fa’aleleia fo’i le vaega o le alatele mai lea sologa i le aso Lua Fepuari 02, 2021. Ina ua fesiligia pe aisea ua tuai ai ona fa’atino lea galuega toe fa’aleleia, ae tali se tasi o le aufafigaluega a le Public Works, sa taumafai ona fa’aleleia le masini suaeleele ina a mautinoa ua mafai ona fa’aaogaina mo le toe fa’aleleia o le alatele lea.

 

O loo maua lava e le mamalu lautele mea’ai o le Polokalama a le TAOA,  e tolu aiga i le vaiaso, aso Lua, Aso Lulu ma le aso Tofi ae le ai le aso Gafua ma le aso Faraile. O ituaiga o mea’ai ua iloga mai e tautuaina atu i le Alaisa ae le o se meaa’ano, peta’i o i latou ua alaala i afio’aga ua lava ma totoe fa’aeleeleaga e mafai ona fagaina ai tama ma tina matutua i le latou polokalama. 

 

I le tulaga o le falema’i ma le tautua a le Matagaluega o le Soifua Maloloina, ua tapunia nei le falema’i tumaoti ese mai le EOB, ae ua fa’aaogaina le potu o lo’o ua fa’atulaga mo i latou i le fale o le malo.  Ua fa’ailoa mai ona o le tulaga o le lisi o le eleele lea e tu ai le falema’i, o lo’o ua se’e ai lea tautua i le EOB.

 

Ua matagofie isi tautua uma mai le EOB a le malo i Ofu ae maise le matagaluega o le DHSS i le tufatufaina mai o Alamanuia eseese ua fa’aautu i lea matagaluega. Fa’afetai mo le faletele ua aoga tele mo le tuufa’atasia o tautua eseese a le Malo.

 

O tulaga o tui o le COVID-19 ina a malupuipuia le Manu’atele, e le’i oo atu lava ina a tuia le Faleluanuu. Ua fa’ailoa atu i le mamalu o le Faleluanuu, o le a tatalia pea e i latou lea tautua se’ia oo lava ina finagalo le pulega i le matagaluega i Faga’alu o le a amatalia tuiga mo le Manu’atele ona fa’ao’o atu lea ma nisi e fa’atautaia.

 

Ua faia aoaoga fa’apitoa i lea gasegase ma ua nofo tatalo lava le Faleluanuu ina a malu puipuia lava le atunuu i le to’ai taunuu mai o le malaga a le va’alele ma nisi o tatou pelega sa opea mai i atunuu i fafo.

Comments

Sorted by Best
Loading comments

Comments are powered by Disqus. By commenting, you agree to their privacy policy.

Powered by Disqus

More from Le Lali

View all