Skip to main content

Soalaupule le Maota o Sui i le $36 miliona ua uma na fa’aaoga, e aunoa ma le uia o ala o le tulafono

Pago Pago - AMERIKA SAMOA

Ua fa’atula’i nei e le afioga i le Faipule ia Lauaitaua Gene Pan ia se mau ina ia fa’amaloloina  le afioga Lemanu P. S. Mauga mai i le tofi Kovana, ona o le fa’aaogaina o le $36 miliona e aunoa ma le fa’ao’o mai muamua i le Fono Faitulafono mo le fa’asoasoaina, e pei ona fa’atulafonoina.

I le iloiloga a le Maota o Sui i le aso Faraile o le vaiaso ua mavae, lea na auai atu ai le faletua ia Catherine Saelua, lea o lo o faauluulu iai le Ofisa o Paketi a le malo, na tele ni fesili sa tu’ufesili ai o ia e le afioga i le Faipule ia Lauaitaua.

“O anafea na tatou iloa ai ua o tatou la’asia le laina o le miliona, lua miliona, ae o lea ua $36 miliona?”

“O fea e iai le laina ma e leai ni a outou faailo e fa’ailoa atu ai ia te outou, e tatau ona logoina le Fono ina ia aua ne’i o tatou o’o mai i lenei tulaga?”

“Ua mamao a i tua le tatou la’a, o le tausaga ua mavae sa $11 miliona, ae o lea ua faatoluina le aofaiga.”

Faipule Lauaitaua Gene Pan is calling for the removal of Governor Lemanu P. S. Mauga because of the $36 million spent without lawmakers’ appropriating the funds, as required by law.

“O iai ni tagata e faailoa atu ia te oe, po o se mea, e fa’ailoa atu ai ia te oe, ua e la’asia le tuaoi?”

“O so’o se taimi lava e la’asia ai le tuaoi (e te faanoi muamua).  A aunoa ma le $36 miliona lea, lona uiga ua tulai le faalavelave, fa’ate’a tagata faigaluega, ae out e paso, po o le a le mamao e te sopoia ai…”

“O lo o iai isi galuega mai i le 2020, na fai ai tauofoga, ma o lo o fa’aigoa foi, lea ua lisi i totonu o le paketi 2023, na fa’afefea ona tupu lea mea?”

Sa na o le fa’alalolalo o le faletua ia Saelua ma ia faapea atu, “na iai faailo, ona o le tele o tupe ua maua mai.” 

Na saunoa foi Saelua, “Ua ‘ela le Faigamalo.  O lea e mana'o e toe faalelei. O le ala lea ole aumai o le $36 miliona, ua sese matou. O alarms ua leva ona iai. Ae faigata, pei ona saunoa le Kovana, e faamalulu atu i tou afioga, ua pa'u nei, ua sulufa'i mai ia tou afioga, ise mea e mafai ona toe faasa'o ai le tupe a le tatou malo.”

Ae na saunoa Saelua, o galuega ia o lo o ta’ua, e mai i le 2020, o galuega o vaitaimi o Sunia.  Ae o galuega tetele, o galuega a le kovana lea ua uma ona ia saunoa ai i luma o le fono faitulafono.

Sa saunoa Luaitaua i le faigata o le galuega a Saelua ona o faatonuga e sau mai i luga.  Ma i sona talitonuga, ua tatau ona ave’ese le kovana.

Sa liliu Luaitaua i le galuega o le auala i Tafuna, ma faatusatusa i auala i le Falelima i Sasa’e – na ia saunoa, e le talafeagai ma tagata o lona itumalo.  E le saogalemu ona e le o mulimulita’i I tulafono o le tulaga e tatau ona iai auala, ma e na te le malamalama i le ituaiga galuega sa faataunuu ai.

Na fesiligia e le afioga i le Faipule ia Malaeoletalu Melesio Gurr ia le tulaga o le galuega i le taligalu i Olosega, lea sa taofia.  Na saunoa Saelua, o lo o fa’aauau pea se vaega o lea galuega.

Sa saunoa Gurr, pe a tagai i le ripoti mai i le ARPA i le tausaga ua mavae lea sa faaooina atu i le Fono, o lo o iai se galuega mo le toe fa’alelei o le fale kalapu lea o lo o i le malae ta polo, ma e $400,000 le tupe fa’asoasoa mo lea galuega, lea na te’a mai i le 2020, ae peitai, e le i taunuu lea galuega.  Ae o lea ua iai le $1.4 miliona i le konakalake fou, ua atoa ai loa ma le $1.8 miliona, ae na fesili Gurr pe fia se tupe mai i le $400,000 a le ARPA ua mae’a ona fa’aaogaina.

Sa fia malamalama Malaeoletalu pe na iai se vaegatupe na toe faafo’i mai ina ua le fa’amae’aina le galuega.

Na faamalie atu Saelua i afioga Faipule ma ia faapea atu, e latou te le silafia lea galuega, ua na o le lisi o galuega ua mae’a o lo o ia i latou, ma afai ae eseese le latou paketi ma tupe faasoasoa, o lona uiga e le i maua lea galuega, ma ua fa’amae’aina e seisi konakalate.

"There was money definitely spent and are we getting any money back for not completing the job? asked Malaeoletalu.

Sa saunoa le afioga i le Faipule ia Vesiai Poyer Samuelu, ua o latou malamalama uma i le mafuaaga ua iloiloina ai lenei pili, on aua mae’a galuega ae lea fa’ato’a soalaupule le fa’asoasoaina o tupe.  Na ta’ua e Vesiai, o le tiute lea a le Fono.  Afai e le i faia iai se faaiuga a le Senate i lenei pili, ae o le Maota lenei o le uso a le Maota o le Senate, e le tatau ona o latou tu’uesea o latou tiute.  O le mafuaaga lea e fa’atafatolu ai le malo, ina ia le fai to’atasi e se tasi ni faaiuga, e pei o le paketiina ma le fa’aaogaina o tupe. 

Ua talitonu Vesiai afai ae ese mai so latou manatu mai i le faaiuga ua fa’ata’atia a le Senate, ua leai se aoga o lo latou taimi i totonu o tauaofiaga lona 38 a le fono faitulafono.  Ua le faataunuuina la latou galuega.  Ma sa ia fautuaina le tatau pea ona faia o le latou galuega ina ia mafai ona o gatasi le malo ma siaki ma paleni.

I le manatu fa’aalia a le afioga i le sui Fofoga Fetalai ia Fetui Fetu Jr., e le o se mataupu fou lenei mataupu, e pei foi ona aua mai le Tausitupe a le malo ia Malemo Tausaga, lea ua auai mai ma le Pule o le Ofisa o Paketi a le malo, o le mea lava e tasi.

Na saunoa Fetui ua mae’a ona fa’aalia ona manatu e tusa ai ma le mulimulita’i i tulafono ma ia aua ne’i solia se tulafono.  Ae ua faapopoleina o ia i saunoaga ma fesili eseese, o le a ono avea ma puniala i la latou faamoemoe.

Na saunoa Fetui sa iai sona manatu o le a auai mai le Tausitupe faapea le Loia Sili i le latou iloiloga, ae peitai, e le i auai mai i la’ua.

O lea na fa’atula’i ai e le sui Fofoga Fetalai se manatu ina ia toe ta’atia lenei pili mo le tauaofiaga fou a le Maota o Sui.

Na saunoa le Taitaifono o le Komiti a le Maota o Sui, le afioga i le alii Faipule ia Manumaua Wayne C. Wilson, sa faamaualalo le kovana i le tatalaga o le Tauaofiaga faapitoa a le fono faitulafono, ona o lenei sese, lea foi sa faato’ese le Faatonusili o le ofisa o Paketi, ma i sona talitonuga, o le tali e le o i’i le tali, ae o le a iai se taimi o le a faia ai se faaiuga a le Maota o Sui.

Na fa’aluaina e le afioga i le Faipule ia Ape Mike Asifoa le manatu a le sui Fofoga Fetalai, ma faatoluina e le afioga i le Faipule ia Titialii Kitara Vaiau.

O le manatu a le Fetui o le toe taatia o lenei pili mo le tausaga fou, ma se faamoemoe o le a mafai ona maua mai ni manatu fou ma nisi lagona e tusa ai ma lenei mataupu.

Ae peitai, sa faamamafa mai e le afioga i le Fofoga Fetalai, ia Savali Talavou Ale, e leai se mea e tatau ona tupu seia mae’a ona pasia mai e le Fono.  Ma sa ia ta’ua le sasi o le kovana ma i latou e faamalosia le tulafono.  Ae peitai, ua talitonu le Fofoga Fetalai, e tatau ona o latou galulue faatasi, ona o le $36 miliona lenei, o se tupe faasili mai i le tausaga tupe 2023.  

Na saunoa Savali, ua maua lenei tupe ona o la latou galulue faatasi, ma le aoina o lafoga, i le tele o tupe maua a le malo, ma mea sa fuafuaina.  AE na o le pau le faafitauli, ua fa’aaoga e le kovana le tupe sa tatau ona pasia atu i auala o le tulafono.  Ae o le popolega na faaleo e le afioga i le Fofoga Fetalai, po o le a se a’afiaga o tala o le tupe a le atunu’u, o le a ono tula’i mai ai.

O lea sa fa’aalia ai foi e Savali sona talitonuga, e tatau ona ta’atia lenei mataupu, ae se’i toe mafaufau atili sui faitulafono.

Ma ua faapea loa ona faia, e pei ona malilie uma iai afioga i Faipule.

Ae peitai, i se faamatalaga mai i le so’oupu a le ofisa o le Kovana, le susuga Gafatasi Afalava, afai ae le faia se faaiuga a le Fono i lenei pili, o le a ono a’afia ai le toe mauaina mai o ni tupe (grants) a le malo, mai fafo.

O le taeao ananafi na toe feiloai ai afioga a Faipule.

Ae peitai, o le aso Faraile o le vaiaso ua mavae, na fa’amutaina ai tauaofiaga a le Maota o le Senate, ina ua mae’a ona o latou te’ena pili e lua mo tupe faaopoopo, i le $3.1 miliona ma le $36 miliona – ae pasia le lisi a le FFAS ma le malo o Amerika Samoa.  Ma ua malolo ai nei afioga Senatoa seia toe tatalaina le Maota Fono i le tausaga fou.

E tusa ai ma se saunoaga a le afioga Senatoa Olo Uluao Letuli, e le i faamaloloina e le Senate le pili mo tupe faaopoopo, ae peitai, na o latou teenaina ii lona faitauga lona tolu (8 leai – 3 ioe) ia le pili mo le $3.1 miliona, ae na te’ena foi i lona faitauga lona tolu (7 leai – 4 ioe) ia le pili o le $36 miliona.  Ae pasia le pili mo le lisi a le FFAS.

Ina ua fesiligia le afioga i le Senatoa e tusa ai ma lenei faaiuga a le Senate, sa ia saunoa mai, o lo o talitonu le toatele o Senatoa, e le o sa’o nei pili.

Mo le $3.1 miliona, ua taofi afioga i Senatoa, sa le tatau i le kovana ona ‘line-item’ le $1 miliona mo le Iupeli a le Fono ma le $1.5 miliona, mai i le uluai pili, mo se tupe faaopoopo e $22 miliona.  Ae ua ia faia lea tulaga ma se faamoemoe o le a tosina atu ai sui faitulafono, ina ia pasia le pili mo tupe faaopoopo e $36 miliona.

I le auiliiliga o le $1 miliona mo le Iupeli, na aofia ai ponesi mo Faipule ma sui faitulafono ua afu la latou tautua i totonu o le Maota Fono, faapea le ta’i $20,000 mo le peresetene o le Senate ma le Fofoga Fetalai, ae ta’i $5,000 isi sui faitulafono.

Ua talitonu le toatele o afioga i Senatoa, ua le gata i le le fa’aaloalo, ae pei i latou ua valea.  Na saunoa Olo, sa ia tete’e i le $3.1 miliona ona o le uiga o nei ponesi.  Ae i le $36 miliona, sa ia palota mo le pili ona ua ia talitonuga, e ui ina sa sese le faaiuga a le kovana, ae peitai, sa ia tagai i le lelei o le malo atoa. 

Ae peitai, o le toatele o Senatoa ua o latou te’ena lea pili, ona ua o latou taofi, o tupe ua mae’a ona fa’aaoga, ae le gata i lea, o nisi o ia poloketi ua maea ona totogia, e le ni poloketi mo le tausaga tupe 2023, lea na sau mai ai le tupe, ae o galuega mai i tausaga ua tuanai, o leisi lea faafitauli.

Afai la ae pasia e le Maota o Sui lenei pili, e gata ai lava iina, ona o lea ua le pasia e le Senate ma ua tapunia foi tauaofiaga ale Senate.

Comments

Sorted by Best
Loading comments

Comments are powered by Disqus. By commenting, you agree to their privacy policy.

Powered by Disqus

More from Le Lali

View all