Skip to main content

“TALI IA TA’ITA’I IA IA IA SE VAA’IGA MAMAO”

Mo le Faatonu,  

E muamua ona si'i a'e le faafetai i le Atua mo lenei avanoa.  Faapea ma Āna faamanuiāga mo tatou  Amerika Samoa.

Faatulou atu i le paia ma le mamalu o le Atunuu, Tupu ma E'e, 'Au'auna a le Atua, Tamā ma Tinā Matutua, faapea Mātua ma latou Fanau; Faatalofa atu.

O le faamoemoe ia aogā lenei faasoa e faatupu manatu mo so'o se tasi auā le alualu i luma o tatou tagata, aiga ma le Atunu'u, ae maise i totonu o nu'u ta'itasi.  I le 40-50 tausaga ua tuana'i ua ou va’aia ni suiga e tele, i lo o aso a o o’u tuputupu a’e i Tutuila.   

Ae le’i o’o mai tagata Europa ma le Iunaite Setete i o tatou lau'ele'ele, sa pulea lelei ma le mae’ae’a tatou atunu’u ma motu ta’itasi e tatou matai.  Sa latou faatauaina se pule'aga lelei ma le amiotonu i nu’u uma, itumalo ma motu ta'itasi.

O le Faavae mo Samoa o loo faaāuāuina i aso nei ae ua tele nauā suiga i loo tausaga ua mavae.  Sa faatulagaina suafa matai ma tusitusia i tusi o faalupega o nu’u ta’itasi ma motu ta’itasi o Samoa.   O lenā Faavae mo Samoa faapea agavaa a le matai lava ia, ta’ita’iga alofa, atamai ma le amio tausa'afia sa pulea ai alalafaga.  O matai lava latou sa puipui ma faamaonia ia sa’osa’o latou faai’uga mo tagata o se nu'u.  O le isi lea tulaga taua o matai sa ou vaaia o le agaga naunau ia faia mea silisili ma le amiotonu.  Sa talitonu uma tagata i o latou matai auā sa latou alolofa moni ma fai filifiliga tatau mo latou aiga faitele. Sa ola lelei tagata ma fealofani, sa foliga e faigofie le soifuaga. O aso nei ua tele 'auaiga ua le toe maua lenā agaga ma lenā tulaga matagofie. 

Ou te talitonu o se tulaga mai le Agaga o le Atua ua tuuina ai tatou motu i le ”Malo Meleke” e manuia ai.  E i ai lona Faavae sa faaāogaina e tatou tuaā e tapena ma saunia ai le Faavae Muamua o Amerika Samoa iā Aperila 27, 1960.  O se faaupuga ua ta'ita'i ai le tatou Atunuu; “Ia  Muamua le Atua” ma o le Vii o Amerika Samoa e faatauaina le tulaga o le “tautua” ma o le tatou Malo o le “Malo o le Sa'olotoga.”  O ni meaalofa taua ia ua tuuina mai e tatou tuaā e fai ma ta'iala ina ia manuia tatou tagata ma o tatou lumana’i.  Talitonu o lo o i ai ni tatou matai o lo o maua le agaga o tatou tuaā.  Faamalō atu ma faafetai tele tele lava. 

Ae aisea ea ua tele ai faafitauli e faaāuāu pea i le ta'i fia sefulu tausaga i Amerika Samoa talu mai ona avea tagata Samoa ma Kovana ma Lutena Kovana?  Ua i ai fo'i tagata matutua ua faapea, " E sili ona toe aumai ni papalagi e ta'ita'i le Malo o Tutuila ma Manu'a."

E tofu le tagata ma lana tali.  O le mea e tāua ia tatou fefaasoaa'i ina ia maua se pule’aga amiotonu ma se Faigamalo mo Amerika Samoa mo le sa’olotoga o tagata uma ae le na o le manuia ma le sa’olotoga mo tagata e i ai tofiga ma tagata latou te masani ai pei ona faailoa e isi i nusipepa.  

Mo le tatou silafia, o le Faigamalō a le Iunaite Setete e eseese mamao ma le masani o le aganu'u faaSamoa po o le pule'aga faamatai.  O le Faigamalō a le Iunaite Setete, ua ta'ua o le "constitutional federal republic" e tausisi i lona Faavae, o le Tulafono o Fanua o Amerika.  E le gata i lea, o le "representative democracy" auā e palota ōna sitiseni mo se latou sui i o latou ta'ita'i i le latou nu'u, latou ta'ita'i i le latou itumalo, latou ta'ita'i i le latou setete ma latou ta'ita'i i le feterale faapea le Peresetene ma le Sui Peresetene o le Malo Tele.  Sa amataina e tuaā o le Iunaite Setete le Faavae o le latou Faigamalo pei ona saunoa le Peresetene o Woodrow Wilson, " Na fanau mai Amerika o se Atunu'u Kerisiano."  E faataua i le Faigamalo a le Iunaite Setete le sa'olotoga mo ona tagata ma le aiā tatau a le tagata lava ia, fanua mo le tagata lava ia, ma e tausinio le tagata mo lona manuia ma lona aiga.  Sa malosi le Faigamalo a le Iunaite Setete ae ua tele fo'i faaletonu ma ua tele fo'i ona tagata ua lē talitonu i le Faigamalo Amerika i nei ona po. 

O tagata Amerika Samoa e faataūa matai, aigafaitele, ma le nu'u.  O fanua, o fanua o aiga faitele. O le matai po o le Sa'o o le aiga o le ta'ita'i ua filifilia e le aiga.  Peita'i ua tā'ua i se ata na saunia e David Whalen; Amerika Samoa (Motu Kolone a Amerika Ua Faagaloina/ American Samoa, America's Forgotten Colonies) o le tatou Faigamalo i Amerika Samoa o le 'faata'ita'iga (“experiment”).  E leai se isi faigamalo pei o le tatou Faigamalo.  E lē tutusa ma le faatulagaina o le Faigamalo a le Iunaite Setete auā e lē palotaina sui o le tatou Senate, faapea ta'ita'i o le Ofisa o Mataupu o Samoa ma Kovana Itumalo.  E faaaogā fo'i le pule'aga faaSamoa i o tatou nu'u.  

O le mea lea, e tatau lava ia i tatou uma ae maise le 'au palota ona tatou faamalolosi e faamasani ma malamalama i tulaga o le Faigamalo a le Iunaite Setete  ma pule’aga faaSamoa i Tutuila ma Manu’a auā lumana'i o alo ma fanau ma ia maua se Malo o le Sa'olotoga.  E mana'omia ona tatou malamalama, ona mafai lea ona filifili ma pulea lelei e tatou, tatou lava lumana’i ma iloa le ituaiga Faigamalo mo Amerika Samoa.  A mulimuli i le tatou ta'iala sa ta'u muamua e faigofie.  Ia faamuamua le Atua.  'Aua ne'i tatou faalagolago i le tatou malosi po o le tatou poto.  E ta'ita'i e Iesu tatou e lelei ai se aiga, nu'u, ma le Ekalesia; o tatou fo'i e leaga ai peā lē faamuamua le Atua ae nofonofo ma lē faia le amiotonu i le tatou Faigamalo po o fea lava e nofo ai se tasi.  Fai mai le Upu i le Faataoto ma le Hosea,  "E fano o'u tagata ona o le leai o se faaliga (mai le afioga a le Atua) ma le poto". 

Ua tatau ona maua le poto e ta'ita'i ai e o tatou tagata ma alo o le Atunuu vaega uma o le Malo.  E le mafai ona taunu'u peā leai ni fuafuaga ua faamaumauina e tatau ona faatino.  Afai e leai ni faamoemoega tu maoti i le Matagaluega o le Faigamalo mo le 5 i le aga'i atu i le 40 tausaga i le lumana'i,  e faapefea ona iloa o talafeagai galuega ma i ai ni alo o le Atunuu e faaauau galuega i le lumana'i?  E le o lava ona faatauaina le a'oa'oina o tagata uma ae maise le fanau e tautuaina le Faigamalo Amerika Samoa. 

O le Malo o le Sa'olotoga e taua ona maua e ona tagata le sa'olotoga e saunoa ai i le mea moni e aunoa ma le fefe pe totama'i ina afaina o ia ma lona aiga po o lana galuega.  Taua ona mafai ona faatalatalanoa se mataupu.  O se avanoa taua lea e malamalama atili ai le tagata ma maua ai le tulaga moni ona mafai lea ona fai se filifiliga malamalama.  O le mea lea e feteena'i ai le faaSamoa ma le faaAmerika.  O le faaSamoa e ta'ita'i faatamā e faatonu mai i le mea e fai.  Afai o se tagata e lava le tofa e talatalanoa pe fesili.  Ae tele o taimi e faigata ona faatalatalanoa ni mataupu i le va o tagata matutua, o matai ma isi tagata o le Malo ma tupulaga.  O le faaAmerika e tutusa tagata, pe matua pe talavou.  E faigofie  ona faatalatalanoa mataupu ina ia maua se manatu e tasi i le faaAmerika. 

O le avanoa e tatou te palota ai,  o se tulaga taua, e le maua e tagata uma.  E tatau ona faia ma le faaeteete ma le malamalama.  E lē mo aiga ae mo le manuia o tagata uma.  E lē tatau ona palota i le masani po o le aiga, se'iloga e iloa o le tagata e sili ona agava'a.  O le mea lea. e faigofie pe a tatou iloa e ese le taimi o le faaSamoa pei o tausaga ua mavae sa faigofie ai.  O le faaSamoa e faaaiga ma e lelei i lona tulaga i le nu'u. le itumalo ma le Motu.  O le faaAmerika ma le tatou Faigamalo e le tatau ona aumai i ai le faaaiga auā o le Faigamalo e tatau ona auauna mo tagata lautele ia tutusa tagata uma pei o aso a'o pule e papalagi.  E le gata i lea,  e tatau ona fai i luga o le tomai faaonaponei ma tikeri ma laisene a se tagata e sili ona agavaa ae 'aua le faia i le masani pe fai faapolokiki pe faaaiga.  Sa faapena i 40-50 tausaga taluai ae i luma mai pei ua faaopoopo galuega ua fai i le masani ma faapolokiki e maua ai palota ae le faia i luga o le amiotonu.  O le mea lea e alu solomuli ai le tatou Faigamalo.

I le Iunaite Setete e aupito taua le "local government" po o le vaega lea e latalata i le mea e nonofo ai tagata i alalafaga ma nu'u ta'itasi.  Ou te talitonu o le tulaga fo'i lea na faataua e o tatou tuaā, ae o aso nei ua mana'omia tulaga e mafai ona faamaonia, ina ia faaauau pea ma lē suia pe a sui tagata e ta'ita'i i le tatou Faigamalo.  E tatau ona tumau pea galuega e faamautu ai pule'aga lelei ma le amiotonu i Vaega uma o le Faigamalo e tautua i o tatou tagata.   Faapenā fo'i mo le Ofisa o Mataupu o Samoa.  E mana'omia fo'i ona iloilo galuega faapule'aga a le Faigamalo o Amerika Samoa, o lo o faia nei ma saunia ripoti mo le lautele, ina ia faailoa mai tulaga moni pe o lelei,  po o lē lelei, e iloa ai tulaga e tatau ona sui ia atoaatoa ma faamanatu pea tatou "Ta'iala" mo le Atunuu ma tulaga ua tatau ona ausia.

Ua tele nauā suiga o le olaga mai le 1970 ma ua tele fo'i suiga i o tatou tagata.  O lea, e tatau lava ona fai ni suiga i pule'aga i nu'u o lo o i lalo o le ta'ita'ina a le Mataupu Tau Samoa, ina ia talafeagai ma fesoasoani mo suiga ma tulaga ua tatou i ai.  E moni e taua ona sui tatou tagata ma faamasani i suiga fou,  ae e taūa tele ona tumau le amiotonu ma mulimuli i le Upu a le Atua pei o le tatou Ta'iala ae 'aua le faaāogāina le suafa o le Atua e faafilemu ai tagata, pe maua ai tupe ma le pule. 

Ua faaopoopo pea ona faatagaina le ulufale mai o tagata mai isi atunuu.  E tatau lava ona i ai ni ala e fai i le nu'u e siaki po o nonofo lelei tagata.  E fesiligia po o faia tiute a tagata o lo o faamalumalu ai tagata mai fafo.  E le gata i lea, po o malamalama fo'i tagata fou i tulafono a le nu'u. 

Ua tatau ona fai ni fuafuaga ma ni avanoa mo tagata uma e galulue faatasi ai i nu'u pe a latou loto i ai.  E taūa ona faia ni tulaga e maua ai le malamalama ma le faaaloalo o le tasi i le tasi tagata.  O se tasi fo'i lea aogā peā i ai ni suiga i totonu o nu'u.  Ia nofo malamalama tagata ma fesoasoani ia maua le galulue faatasi ma le feavata'i ae maise fanau ua fananau i Amerika Samoa mai isi atunu'u ma isi motu.  Faataūa ona iloa faasuaga ma Faavae faaSamoa o le nuu ma ona vaega eseese, ia malamalama le fanau auā o i latou o tagata fanau a Amerika Samoa, o le lumana'i o le Atunu'u.  'O se molimau lelei fo'i lea peā o atu i nu'u mamao a o malamalama le tama ma le teine i le nu'u na ola ai auā sa auai i le nu'u.

Mulimuli ane, o le mea ua vaaia i le tatou Atunuu,  ua faataua e le tele o tagata tupe ma fanua ma mea totino mo le tagata lava ia.  Ua lē o faataua e le to'atele o tagata le mea moni ma le amio tausaafia ma mafutaga lelei faapei o aso ua mavae.  Peiseai o tagata na o le aogā e faatino saoga tupe ma mea mo faalavelave.  O tatou tagata o le tamaoaiga moni lea mai le Atua.  O tatou tuaā sa ou vaaia o le tele o latou sa loto maualalo ma loto alofa, e taumafai e fai le amiotonu, e faamāmā avega mo tagata tautua.  Ma, e faataua o latou tiute e ta'ita'i ma foia so'o se faafitauli i le nu'u, e aunoa ma se tupe e totogi ai latou i na aso. 

A o aso nei, ua tele tagata ua lē mau tonu, lē fiafia ma ua su'e ai isi mea e faaaogā ona o le vevesi o le mafaufau.  O isi ua manunu'a ona o sauaga i aiga.  Ua tu'u i le Faigamalo o Amerika Samoa e foia; peita'i e le o faaititia.  Ua tele fo’i aiga e i ai fanau e le o nonofo i si'osi'omaga e maua ai le soifua lelei.  Ua faaopoopo pea le numera o tagata o loo tauivi i aso ta’itasi ona ua lē mafai ona maua le amio pulea ma ua ola i ni tulaga faigata.  Ua afaina ai isi ma o’o lava ina vave uma le soifua o ni isi.

Mo le fia faapupulaina o se pule'aga i se nu'u e i ai tulaga mana’omia i totonu o alalafaga ma se faigamalo, e faamaonia galuega (accountability) ma le faailoaina o galuega (transparency) i tagata uma, e fia faamatala atu ai le pule'aga sa ou i ai i Carson, Kalefonia. 

Sa ta’ita’ia e le Pulenu’u (Mayor) ma Sui (Council Members) ma le Failautusi (City Clerk).  E palota ai tagata o le nuu mo latou.  E i ai latou komiti e fesoasoani e fautua ta’ita’i ma tautua le nu'u.  O isi vaega nei, o le Komisi mo Faatulaga o Fuafuaga, Galuega Lautele, Paka ma Malae Ta'alo,  Vaega mo Tagata,  Aso Fa’ataūaina,  ma le Komisi a Tagata Matutua.  Sa i ai le Fale mo ofisa ma ta’ita’i ma le ofisa e teu ai minute o fonotaga uma mo so o se tasi e fia faitau i ai.  E faailoa i tagata uma aso o fonotaga mo Komisi ta'itasi.  E maua fo’i mataupu faatulaga mo fonotaga taitasi a e le’i oo i le aso e fai ai le fono,  ina ia iloa e tagata pe fia ‘auai i lenā fonotaga.  I le fonotaga a le Pulenu'u ma lana 'Au Taupulega e mafai e so o se tagata o le nu'u ona maua le avanoa e saunoa ai. 

O se pule'aga faapena e tele ma tele ona aogā.  O le tulaga silisili, e maua ai le avanoa mo so'o se tagata o le nu'u e malamalama i tulaga uma o le pule'aga faapea le fanau lalovaoa.  E mafai fo'i ona maua se avanoa e molimoli atu ai se sao o se tasi i mataupu ma le pule'aga o lona nu'u.  O uiga ia ma tulaga taua e mana'omia ona faatino i Ofisa o le Faigamalo i Amerika Samoa. 

Afai e finagalo tatou Ta'ita'i mo ni suiga a pule'aga i nu'u ina ia maua le faamaonia ma le faailoaina i tagata uma o galuega, ou te talitonu e aogā tele i le lumana'i ma e faataua atili ai tulaga matagofie o le aganuu faaSamoa pei ona tatou iloa mai tausaga ua mavae.  E faasoa atu ai fo'i le aganuu Samoa i tatou uso mai isi atunu'u ae lē limiti na o tagatanu'u.  E faaopoopo le avanoa e galulue faatasi uma ai latou i le nu'u mo se fōfō mo latou lava faafitauli po o nu'u laiti e mafai ona galulue faatasi mo se fōfō mo latou lava tagata. Ou te iloa e le faigofie ni suiga fou, ae e taūa ona o suiga o le soifuaga faaneionapo.  Ae ou te talosaga atu ma le loto maualalo i a tatou Ta'ita'i, ina ia maua le tofa mamao ma ia faataua atili ma faataunu'u le agaga o le pule'aga lelei i nu'u ta'itasi pei ona faatino e o tatou tuaā.  

E i ai le faaupuga o loo tusitusia i le Faavae o Amerika Samoa (American Samoa Constitution) e mafai ona talosaga le Vaega o le Initeria (DOI) mo se fesoasoani i tulaga o le faaāuāuina o le aganu'u Samoa.  E ui ina aogā faalavelave, o pese ma siva i le tatou aganu'u;  peita'i, e silisili ona taūa ala e maopopo ai ma maua ai se pule'aga lelei o nu'u ta'itasi. 

O se faalatalata atu lea, ma le ava e tatau ai mo se manuia o tagata uma o Amerika Samoa.  E manatua fo'i i latou o lo o i a'oa'oga, galuega, tautua i Vaega 'Au a le Malo Tele ma i latou o lo o  tapua'i mai i atunu'u mamao.  

Ma lo'u faaaloalo lava,

o Sailitafā Sione Samoa, RN


 

Comments

Sorted by Best
Loading comments

Comments are powered by Disqus. By commenting, you agree to their privacy policy.

Powered by Disqus

More from Editorials

View all